Geloven en doen

Westerse mensen beoefenen de “indische godsdiensten” vaak vanuit een ex-christelijk referentiekader, gericht op textuele “waarheid” en “geloof” als mentale handeling. De beoefening blijft gericht op de huidige levensspanne van de beoefenaar, want het is lastig om vanuit een Westers referentiekader overtuigd te zijn van de cyclus van dood en wedergeboorte. Door dat onvermogen ontbreken concepten van karma en “verdienste verwerven” ten behoeve van een volgende bestemming. Vooral zen-boeddhisme heeft te maken gehad met een op het protestantisme gebaseerde, her-interpretatie voor een westers, post-christelijk publiek. Zo kom je dan aan Joko Beck, en het racistische idee dat er ergens een “puur boeddhisme” bestaat, onaangeraakt door het “bijgeloof van bruine mensen”.

Lichaam en geest

Vanuit beoefening zou ik zeggen dat ik een zware verstoring van rLung had opgelopen in de loop van tientallen jaren. Emotioneel lichaam volledig uit balans, door psycho-trauma. Recentelijk is in de trauma behandeling de notie doorgedrongen dat psycho-trauma niet alleen psychische schade veroorzaakt, maar ook lichamelijk conditioneert. Het werk van Bessel van der Kolk was een sterke impuls hierbij en veel moderne trauma behandeling is zich naar zijn ideeënwereld gaan richten. Somatic Experiencing van Peter Levine is ook een sterke invloed. Het was voor mij schokkend om te herkennen hoezeer technieken die hieruit voortkomen, ontleend zijn aan de praktijk van Vajrayana (tantrisch) boeddhisme. Beoefening die is losgemaakt uit de context, toegeëigend voor een Westers, betalend, publiek, met als effect de directe antithese van de tradities waaruit is geput.

Beoefening als misverstand

Toen dat nog kon, gaf HHDL massale Kalachakra initiaties tot in Europa. Grote ceremonies, die begonnen met drie dagen onderricht over Shantideva’s Bodhisattvacaryāvatāra. Mijn eigen leraar deed soortgelijk, ook drie dagen onderricht over Compassie, dan daarna de initiatie. Ik weet dat ik chargeer, maar ruwweg kwam het er op neer dat de witte mensen eigenlijk alleen initiatie wilden ontvangen en graag Shantideva oversloegen. Tibetaanse initianten zagen die eerste drie dagen heel anders: als het belangrijkste deel van de hele ceremonie. De voorbereidende beoefening, die leidt tot initiatie, bestaat speciaal om compassie te wekken, bodhicitta. Veel Westerse leerlingen werken dit programma graag in drie maanden af. Liefst sneller. Ik ken Tibetaanse beoefenaren voor wie de ngöndro hun enige praktijk is, een leven lang.

Bevrijding en kalmering

In zijn beoefenings-aanwijzingen voor Khandro Gegyang schrijft Jigme Lingpa:

De ware natuur, de Grote Vervolmaking, doorsnijdt de wortel van Samsara met één slag, en doorsnijdt zowel degene die het mes hanteert als dat wat zij doorsnijdt.

Het is een beoefening die uit is op radicale bevrijding, aan de wortel.

Op een krachtige plek en zonder de hoogmoed die een belediging is voor de demonen, en zonder gedachten aan wereldse beslommeringen, wek je het heldhaftig zelfvertrouwen door het goede en vreugdevolle te wensen voor alle wezens. Wat zich als schijngestalte voordoet, dien je direct de kop in te drukken. Als je je contemplatie niet gebruikt om de verschijningen de baas te worden, is het alsof spionnen achter je geheime berichten zijn gekomen. Beoefen je praktijk zonder angst, vanuit volledig bewustzijn.

Om zoiets te kunnen volhouden, niet één keer, maar als bestendige praktijk, is er meditatie in twee vormen. Eén vorm nodigt je uit om kalm te verblijven bij alle angst en walging die je je realiseert. De andere meditatievorm laat je diep inzicht krijgen in wat je positie is in de werkelijkheid. De bedoeling daarvan is dat je diepe walging ontwikkelt tegen die positie zodat je in actie zult komen in je beoefening. Mindfulness biedt de eerste meditatievorm aan, maar laat inzichtsmeditatie achterwege. Op die manier verandert een middel tot radicale actie in een kalmeringspil. Een pil om ongevoeliger te worden voor lijden, voor trauma. Maar het is juist de bedoeling om wél gevoeliger te worden, zodat de wil ontstaat om zich uit heilloze structuren te bevrijden.

Verveling en walging

Als low level lama heb ik veel meditatieles gegeven, vooral in de kalm verblijven methode. Het is de eerste opdracht. Kunnen blijven zitten met ongemak. De algemene aanname is dat meditatie je kalmeert en dat dit gebeurt door je gedachten stil te leggen. Maar zo verloopt het niet en daarom houden veel mensen na een paar weken weer op met kalm verblijven. Omdat het verveling oproept, totale banaliteit en daarna: walging. Dat is hier een technische term, geen emotionele. Versterkt door een intens gevoel van verveling en frustratie is walging een krachtige energie tot bevrijding. Walging verdragen leer je jezelf aan met kalm verblijven. Die walging ga je ontleden in inzichtsmeditatie, zodat je de wortel van het lijden radicaal kunt doorsnijden.

Tegen Mindfulness

Ik heb me wel afgevraagd hoe het toch gekomen kon zijn, zo’n pervertering van een duizendjarige traditie. Een spiritueel materialisme dat de trekken heeft van oriëntalisme en exploitatie. De inzet van “mindfulness” bij mensen die al een sterk gevoel van “walging” ervaren, vind ik gevaarlijk. Het eerste onderricht dat je hoort te ontvangen, is het opwekken van compassie. Dit benadrukt dat in alle beoefening juist compassie actief beoefend moet worden. En precies dit ontbreekt aan de huidige gemedicaliseerde “mindfulness” praktijk. Dat brengt schadelijkheid met zich mee. Ik vind het tragisch dat precies het genezende aspect van tantrayana, radicale bevrijding, zo achter de horizon is verdwenen in ruil voor de schijn-adaptatie van het individu.